Rogatki miejskie Wrocławia

System punktów kontrolnych (tzw. rogatek) na obrzeżach Wrocławia, funkcjonujący w XIX wieku, po zburzeniu fortyfikacji miejskich pod koniec pierwszej i na początku drugiej dekady XIX w. Przed likwidacją murów podatki i cła wwozowe pobierane były przy bramach miejskich. Po ich zburzeniu opłaty pobierano przy głównych ulicach wylotowych na obwodzie Starego Miasta.

W latach 1808-1820 przeprowadzono reformy pruskiego systemu podatkowego, a w 1825 zarząd miasta Wrocławia nakazał pobór podatku przy wwożeniu zwierząt rzeźnych i mąki. Opłaty te pobierano od tego czasu w specjalnie w tym celu wybudowanych piętrowych budynkach – znajdowały się w nich waga towarowa, biuro poborcy podatków i jego mieszkanie – rozmieszczonych przy drogach wiodących do miasta. W miarę rozwoju miasta w ciągu XIX wieku większość z tych obiektów zmieniła swoją pierwotną lokalizację jeden lub dwa razy. Najstarsze z nich (z 1825 roku) wyburzone zostały w większości w latach 60. XIX wieku (ostatni – w latach 20. XX wieku). Budowane one były na planie krzyża greckiego i miały formę klasycystyczną. Późniejsze (realizowane w latach 1868-1903) projektowane były przez R. Plüddemanna, F. Friesego i J. Nathansohna były inspirowane budownictwem wiejskim i miały bardziej złożoną architekturę. Dwa z tych obiektów zachowały się do dziś: przy Moście Zwierzynieckim i przy Mostach Osobowickich.
 Po zdobyciu miasta przez wojska napoleońskie w styczniu 1807 zwycięzcy nakazali likwidację istniejących murów miejskich. Roboty rozbiórkowe trwały przez następnych parę lat, ale jeszcze przed ich ukończeniem miasto rada miejska podjęła 19 listopada 1808 decyzję o formalnym włączeniu w granice Wrocławia jego przedmieść: Świdnickiego (Schweidnitzer Vorstadt), Mikołajskiego (Nikolai Vorstadt), Odrzańskiego (Oder Vorstadt), Oławskiego (Ohlauer Vorstadt) i Piaskowego (Sandvorstadt). Na głównych drogach dojazdowych do miasta, na nowo ustanowionych granicach wybudowano rogatki; licząc od południowego zachodu w zgodnie z kierunkiem wskazówek zegara były to:
* Rogatka Kątecka (Canther Barriere, od niem. nazwy Kątów Wrocławskich: Canth), przy wiodącej do Kątów Wr. Gräbscherner Gasse, potem nazwanej Gräbscherner Straße (dzisiejszej ul. Grabiszyńskiej); lokalizacja rogatki była do ok. 1870 r. w budynku nr 48 (okolica skrzyżowania z dzisiejszą ul. Jęczmienną), potem pod numerem 137 (dzisiejsze skrzyżowanie z ul. Stalową).
* Rogatka Berlińska (Berliner Barriere) na Berliner Chaussee (szosie berlińskiej przez Legnicę do Berlina), późniejszej Friedrich-Wilhelm-Straße (ulicy Fryderyka Wilhelma, dzisiejszej ul. Legnickiej); lokalizacja rogatki była przy dzisiejszym placu Strzegomskim.
* Rogatka Osobowicka (Oswitzer Barriere, od niem. nazwy ówczesnej wsi Osobowice: Osswitz) na drodze do Osobowic; lokalizacja tej rogatki pierwotnie była przy dzisiejszej ul. Reymonta nr 2 (jest to miejsce, gdzie dziś znajduje się wiadukt kolejowy nad ulicą), a od 1898 przy Reymonta 13 (zbudowanym w latach 1897-1898)^[1] na rogu z Wyb. Conrada-Korzeniowskiego, przed (patrząc z miasta w stronę Osobowic) świeżo wówczas oddanymi do eksploatacji Mostami Osobowickimi.
* Rogatka Trzebnicka (Trebnitzer Barriere) przy dzisiejszej ul. Trzebnickiej; lokalizacja pierwotnie pod numerem 42 (tuż przy obecnym wiadukcie kolejowym nad ulicą), a od 1900 roku przy Trzebnickiej 39, przed (patrząc z miasta w stronę Trzebnicy) Mostami Trzebnickimi).
* Rogatka przed Psim Polem (Hundsfelder Barriere) przy drodze z Wrocławia do Psiego Pola; zlokalizowana była przy obecnej ul. Jedności Narodowej nr 191 (jest to rejon skrzyżowań ul. Jedności Nar. z ul. Damrota i z ul. Żeromskiego).
* Rogatka Szczytnicka (Scheitniger Barriere) przy drodze do Szczytnik (niem. Scheitnig); lokalizacja pierwotnie przy dzisiejszej ul. Curie-Skłodowskiej 2 (przy skrzyżowaniu z dzisiejszą ul. Mikołaja Reja), a od 1868 roku przy ul. Mickiewicza 4^[1][2], za (patrząc z miasta w stronę Szczytnik) Mostem Zwierzynieckim.
* Rogatka Oławska (Ohlauer Barriere) przy szosie oławskiej (niem. Ohlauer Chaussee, dzisiejszej ul. Krakowskiej; lokalizacja przy Krakowskiej nr 1 (przy skrzyżowaniu z ul. Na Niskich Łąkach), a od 1902 roku przy Krakowskiej 148/150, przed (patrząc z Wrocławia w stronę Oławy) skrzyżowaniem z ul. Karwińską.
* Rogatka Strzelińska (Strehlener Barriere) przy drodze do Strzelina (niem. Strehlen); zlokalizowana była przy skrzyżowaniu tej drogi z Angerstraße (ulicą Pastwiskową; dziś jest to wschodni odcinek ul. Piłsudskiego); w 1841 obok tej rogatki wybudowany został pierwszy dworzec kolejowy w mieście, wówczas nazywany Ohlauer Bahnhof (Dworzec Oławski), później zaś Oberschlesischer Bahnhof (Dworzec Górnośląski).
* Rogatka Borowska (Bohrauer Barriere) przy drodze do miejscowości Borów w pow. strzelińskim (niem. Bohrau), noszącej do 1945 roku nazwę Bohrauerstraße, a obecnie ul. Borowska; lokalizacja pierwotnie przy ul. Ślężnej nieopodal wybudowanego później wiaduktu kolejowego nad ulicą, a od 1868 przy ul. Borowskiej 96 (przy skrzyżowaniu z dzisiejszą ul. Wieczystą).
* Rogatka Świdnicka (Schweidnitzer Barriere) przy drodze prowadzącej z miasta na południe, do Świdnicy (niem. Schweidnitz), przy Neue Schweidnitzer Straße (ulicy "Nowoświdnickiej", jest to przedłużenie ul. Świdnickiej, obecna ul. Powstańców Śląskich); rogatka zlokalizowana była pierwotnie przy obecnym wiadukcie kolejowym nad ulicą, od ok. 1870 roku przy obecnej Powstańców Śl. nr 156 (skrzyżowanie z Al. Wiśniową), a od 1903 roku przy Powstańców Śl. nr 211/217 (przy skrzyżowaniu z dzisiejszą ul. Krzycką).
 Wymienione powyżej rogatki znajdują się na planie miasta Friedricha Augusta Nösselta z 1831 roku. Kilka lat później^[3] ustanowiona została jeszcze rogatka przy drodze z Rakowca (przy obecnej ul. Na Grobli 2, nieopodal Mostu Oławskiego), a w 1868 przy drodze z Zalesia (najpierw przy obecnej al. Kochanowskiego, od 1897 przy obecnej al. Różyckiego).
 System poboru opłat i ceł na rogatkach miejskich funkcjonował do 1910 roku, kiedy zniesiono część obowiązujących wcześniej podatków konsumpcyjnych. Oprócz dwóch wymienionych wcześniej budynków rogatek, które zachowały się do czasów współczesnych wszystkie pozostałe zostały rozebrane lub zniszczone podczas oblężenia w 1945 roku.

Przypisy

^[1] budynek ten zachował się do dzisiaj
^[2] Encyklopedia Wrocławia podaje adres Mickiewicza 2, ale na mapie Systemu Informacji Przestrzennej Wrocławia obiekt ten ma przypisany adres Mickiewicza 4, a adres Mickiewicza 2 nie istnieje
^[3] w Encyklopedii Wrocławia napisano "od lat 30. XIX w.", chociaż na planie Adolfa Puscha z 1847 roku w tym miejscu ani w pobliżu żadna rogatka nie jest zaznaczona, są natomiast pozostałe

Źródła

* Encyklopedia Wrocławia, wyd. I, Wrocław 2000, ISBN 83-7023-749-5, str 708
* Plan von Breslau, 1831, Friedrich August Nösselt (druk: Wilhelm Gottlieb Korn)
* Plan von Breslau mit den neuesten Veränderungen, 1847, Adolf Pusch (druk: Grass, Barth & Co)
* Plan von Breslau (Plan II), 1911, M. Grüger